Een vertrouwd Luthers geluid

(Deze recensie verscheen op maandag 22 september 2014 in het Friesch Dagblad)

Tim Keller, predikant van Redeemer Presbyterian Church in New York, schrijft sneller dan de meesten van ons bij kunnen houden. Een jaar of zeven geleden vertelde één van de medewerkers van Redeemer me dat Keller de laatste jaren van zijn bediening wilde besteden aan schrijven. Liefst wilde hij de thema’s die in zijn preken telkens terugkomen breder uitwerken en zo breder bekend maken. Het ziet er naar uit dat dit gaat lukken, want het rijtje witte kaften in mijn kast begint indrukwekkend te worden. Maar nu is er een setje blauwe boeken, hetgeen doet vermoeden dat het hier om een ander genre gaat. En dat klopt ook: voor het eerst publiceert Keller nu een bijbelstudieboek en wel over de brief aan de Galaten.

Voor wie het werk van Keller kent is de keuze voor deze brief niet verrassend. In deze brief gaat het over een thema dat niet minder dan het hart van zijn preken en boeken vormt: het Evangelie van de genade tegenover alle vormen van moralisme en afgoderij. Interessant daarbij is dat Maarten Luther – één van Kellers belangrijkste leermeesters – ook een beroemd geworden commentaar schreef op die brief. En net als Luther gebruikt ook Keller de brief aan de Galaten om de kern van het Evangelie voor zijn eigen tijd onder woorden te brengen. 

Keller volgt in dit boek – Om te lezen, te leren, te leiden – de gedachten van Paulus op de voet. In dertien hoofdstukken legt hij verreweg de meeste verzen uit en brengt ze in gesprek met gedachten van mensen vandaag. Net als in zijn andere boeken is de stijl glashelder, zijn de voorbeelden aansprekend en is de boodschap kernachtig. Zoals altijd is hij zowel in gesprek met mensen binnen als buiten de kerk. Wie dit boek doorwerkt kan er zeker van zijn dat hij in alle toonaarden heeft gehoord wat een leven uit genade inhoudt. En waar Paulus in gesprek is met godsdienstige ideeën uit zíjn tijd, doet Keller dat met die uit de onze. Het zijn gesprekspartners die we uit zijn andere boeken inmiddels door en door kennen: het moralisme (de neiging om jezelf te redden door de wet te houden), het liberalisme (de neiging om jezelf te redden door vrij te zijn), de afgoden (geld, seks, macht) en de andere religies (die volgens Keller allemaal over zelfredzaamheid gaan). Tegenover dit alles presenteert Keller het Evangelie als de gulden middenweg en de enige boodschap die echt bevrijdt.

Eerlijk gezegd begon het in dit boek af en toe wel wat te kriebelen: klopt het allemaal niet té mooi bij Keller? Doe hij andere religies recht als hij schrijft ‘Religie en filosofie in zijn algemeenheid zeggen dat God en redding alleen beschikbaar zijn voor wie goed zijn.’? En is het echt waar dat het Evangelie altijd het juiste midden lijkt te zijn tussen andere opvattingen die dus allemaal te eenzijdig zijn? En wat dit laatste betreft: opvallend is dat Keller in een aanhangsel iets schrijft over het ‘nieuwe perspectief’ dat is ontstaan op het naleven van de wet. Hij doelt daar op een ontwikkeling in de uitleg van het Nieuwe Testament, waarin de met name door Luther sterk verbreide opvatting dat het Jodendom volgens het Nieuwe Testament wettisch en moralistisch is wordt gerelativeerd. Volgens de opvattingen van E.P. Sanders en de ook in Nederland inmiddels veelgelezen Tom Wright gaat het in de naleving van de wet niet zozeer om het verdienen van de genade maar om het bewaren van de nationale identiteit. Wie vanuit dat perspectief naar de Galatenbrief gaat kijken komt op zijn minst tot andere accenten en misschien wel andere conclusies dan Keller. Deze gaat wel serieus met hen in gesprek, maar duidelijk wordt dat hij zich de visie van Luther ten diepste niet laat ontfutselen. Dat roept toch de vraag op of in dit boek over Galaten Paulus aan het woord komt of toch vooral het beeld van Paulus dat Luther over hem had.

Deze vragen doen verder niets af aan het feit dat Keller een leesbaar en opbouwend boek schreef. Het gespreksgidsje, met handleiding voor de kringleider, is zeer bruikbaar. In onze gemeente gaan we er de komende maanden mee aan de slag, in preken en op kringen. Ik verwacht dat dit boek ons zal helpen om te groeien in de kennis van en het leven uit de genade van Christus. En zinnen als deze zullen daar zeker bij helpen: ‘Het geweldige en centrale fundament van de christelijke zekerheid is niet in hoeverre ons hart op God gericht is, maar hoe onwrikbaar vast zijn hart op ons gericht is. En als we gaan begrijpen dat we ‘door God gekend’ zijn, dan doen we er geen moeite voor om ons zelfbeeld op te vijzelen of voor Hem te verschijnen op grond van ons gedrag.’

Galaten – Om te lezen, te leren en te leiden, Tim Keller. Uitgeverij Van Wijnen. 16,95 euro

Galaten – gespreksgids, Tim Keller. 7,50 euro

Joseph Conrad - Heart of Darkness (1898)

Joseph Conrad – Heart of Darkness (1898)

Heart of Darkness is om te beginnen een scherpe kritiek op het Europese imperialisme. Op zijn tocht over de Congo-rivier observeert Marlow (Conrads alter ego) tal van uitwassen van het o zo nobele ideaal om beschaving in de wildernis te brengen. De belichaming van deze ontluistering is Kurtz, de multi-getalenteerde agent van het Central Station, die meer ivoor binnenbrengt dan wie ook. Zijn geheim blijkt te zijn dat hij ‘zichzelf lostrapte van de aarde’ (He kicked himself loose of the earth’). Dit houdt vooral in, dat hij zichzelf verbond met de locale bevolking, waarmee hij de beschaving achter zich liet en zich ging gedragen als een godheid die aan niemand rekenschap hoefde af te leggen. Met zijn retorische gaven betoverde hij velen, maar verloor hij uiteindelijk zichzelf. Zijn laatste woorden, ‘The horror! The horror!’ getuigen volgens Marlowe echter van zelfinzicht en dus van een moment van waarheid in het aangezicht van de dood. Kurtz, de ‘hollow man’ die de Übermensch heeft uitgehangen, komt tot het inzicht dat de mens in extreme omstandigheden tot het ergste in staat is.

Heart of Darkness gaat dus over veel meer dan kolonialisme. Het gaat over de condition humaine, over het dunne laagje beschaving en over hypocrisie. De kracht van dit korte verhaal is dat Conrad in een zeer compacte stijl, vanuit verschillende gezichtspunten, een zeer gelaagd beeld geeft van de mens in extreme omstandigheden. Als lezer word je meegenomen op een reis naar duisternis van je eigen hart. Daar wilden de eerste lezers van het verhaal nog niet aan (hen lukte het nog om zich de diepte van de aanklacht van het lijf te houden), maar de verschrikkingen van de 20^e eeuw maken dat voor 21^e eeuwse lezers onmogelijk. Francis Ford Coppola werkte het verhaal van Conrad om tot de hallucinerende film Apocalypse Now, waar de Amerikaanse soldaten in Vietnam op hún manier worden geconfronteerd met de horror, de horror. Een onvergetelijke film.

De horror zit in ons allemaal, laten we daar geen illusies over koesteren. Menselijk beschaving legt er hooguit een laagje vernis overheen. Om van de horror verlost te worden is een bovenmenselijke inspanning nodig. Conrad helpt me verstaan wat tegen die achtergrond de betekenis van het woord van Johannes  over Jezus is: ‘En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.’ (Johannes 1:5).

De doop als beeld van Goede Vrijdag en Pasen

Pasen is het grote feest van de kerk. Zo groot, dat je er als het er op aankomt geen woorden voor hebt. Zeker als het om de vraag gaat wat Pasen nu eigenlijk voor je eigen leven betekent. En hetzelfde kun je zeggen over Goede Vrijdag.

Ik geloof dat het met Goede Vrijdag en Pasen allereerst om feiten gaat. Gebeurtenissen in het leven van Jezus, bijna twee duizend jaar geleden, in een land ver weg. Jezus vond de dood aan een romeins kruis, nadat hij door zijn eigen volk als valse Messias verworpen was. Na drie dagen kwam de een na de ander vertellen dat het graf leeg was en dat zij of hij Jezus als levende had ontmoet. Hij is opgestaan uit de dood, zeiden ze. En ik geloof ze. Ik geloof dat dit gebeurd is.

Maar raakt wat toen en daar gebeurde mijn leven? Ons leven? Een deelnemer van de bijbelklas die ik geef kon zich dat niet voorstellen. Niet dat het gebeurd was. Maar zelfs als het zo was ook niet dat het verschil zou maken voor haar leven. De afstand in tijd en plaats was eenvoudig te groot voor haar.

Toch geldt dit niet voor iedereen. Op de avond voor Pasen, tijdens de Paaswake, worden in de Jeruzalemkerk vier mensen gedoopt. En op eerste Paasdag spreken drie anderen uit dat ze de doop die ze als kind ondergingen voor hun eigen rekening willen nemen. Ze legden hiervoor allemaal hun eigen weg af – sommigen werden christelijk opgevoed, anderen helemaal niet – maar toen het er op aankwam maakten ze allemaal dezelfde keuze. De keuze om in verbondenheid met Jezus Christus te leven. Waarom? Omdat ze geloven en ervaren dat geloven betekent: sterven en opstaan met hem.  Wat sterft is wat de bijbel noemt ‘het oude leven’: de verlangens en overtuigingen die uiteindelijk niet het leven brengen zoals het bedoeld is. Die een mens ten diepste met een diepe leegte in de ziel achterlaten. Die zo veelbelovend lijken maar toch doodlopen. En wat opstaat is dan ‘het nieuwe leven’: nieuwe gedachten, nieuwe verlangens en overtuigingen je tot je ware bestemming brengen. Die een innerlijke vreugde geven die blijft. Die een weg van leven opent, echt leven.

Degenen die zich in de Paaswake laten dopen zullen helemaal onder water gaan. Kopje onder, met de woorden ‘met Jezus Christus ben je gestorven en begraven’.  En dan, na even onder water te hebben gelegen, begraven in met Jezus, staan ze weer op en als ze boven water komen horen ze ‘… en met hem sta je op in een nieuw leven.’

Het is nu voor het derde jaar op rij dat we in de Paaswake op deze manier nieuwe gelovigen dopen. En ieder jaar ben ik beter gaan begrijpen wat Goede Vrijdag en Pasen met ons leven te maken heeft. Die doop maakt het voor ons allemaal zichtbaar: voor degenen die hem ondergaan, voor degenen die de dag erna hun eigen kinderdoop zullen beamen en voor iedereen die wordt uitgenodigd naar voren te komen om stil te staan bij het water van de doop.

Uiteraard begrijp ik nog steeds niet wat precies het geheim van de dood en opstanding van Jezus is. Als het er op aan komt heb ik er geen woorden voor. Maar bij het water van de doop wéét ik waar het over gaat. Wéét ik dat het over ons, over mij gaat. Jezus is gestorven, begraven en opgestaan. Ook voor ons, ook voor mij!