Joseph Conrad - Heart of Darkness (1898)

Joseph Conrad – Heart of Darkness (1898)

Heart of Darkness is om te beginnen een scherpe kritiek op het Europese imperialisme. Op zijn tocht over de Congo-rivier observeert Marlow (Conrads alter ego) tal van uitwassen van het o zo nobele ideaal om beschaving in de wildernis te brengen. De belichaming van deze ontluistering is Kurtz, de multi-getalenteerde agent van het Central Station, die meer ivoor binnenbrengt dan wie ook. Zijn geheim blijkt te zijn dat hij ‘zichzelf lostrapte van de aarde’ (He kicked himself loose of the earth’). Dit houdt vooral in, dat hij zichzelf verbond met de locale bevolking, waarmee hij de beschaving achter zich liet en zich ging gedragen als een godheid die aan niemand rekenschap hoefde af te leggen. Met zijn retorische gaven betoverde hij velen, maar verloor hij uiteindelijk zichzelf. Zijn laatste woorden, ‘The horror! The horror!’ getuigen volgens Marlowe echter van zelfinzicht en dus van een moment van waarheid in het aangezicht van de dood. Kurtz, de ‘hollow man’ die de Übermensch heeft uitgehangen, komt tot het inzicht dat de mens in extreme omstandigheden tot het ergste in staat is.

Heart of Darkness gaat dus over veel meer dan kolonialisme. Het gaat over de condition humaine, over het dunne laagje beschaving en over hypocrisie. De kracht van dit korte verhaal is dat Conrad in een zeer compacte stijl, vanuit verschillende gezichtspunten, een zeer gelaagd beeld geeft van de mens in extreme omstandigheden. Als lezer word je meegenomen op een reis naar duisternis van je eigen hart. Daar wilden de eerste lezers van het verhaal nog niet aan (hen lukte het nog om zich de diepte van de aanklacht van het lijf te houden), maar de verschrikkingen van de 20^e eeuw maken dat voor 21^e eeuwse lezers onmogelijk. Francis Ford Coppola werkte het verhaal van Conrad om tot de hallucinerende film Apocalypse Now, waar de Amerikaanse soldaten in Vietnam op hún manier worden geconfronteerd met de horror, de horror. Een onvergetelijke film.

De horror zit in ons allemaal, laten we daar geen illusies over koesteren. Menselijk beschaving legt er hooguit een laagje vernis overheen. Om van de horror verlost te worden is een bovenmenselijke inspanning nodig. Conrad helpt me verstaan wat tegen die achtergrond de betekenis van het woord van Johannes  over Jezus is: ‘En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.’ (Johannes 1:5).

21 grams - Alejando González Iñárritu, Krzysztof Kieślowski

Tijdens een Bijbelstudieavond over christelijke toekomstverwachting kregen we het over de begrippen ‘hart’ en ‘ziel’. Het werd een levendige discussie, over de vraag of het hart meer is dan een spier en of de ziel ergens aanwijsbaar aanwezig is in ons lichaam. In dat verband noemde iemand de film 21 Grams, met de vermelding dat de titel slaat op het gewicht dat een mens op het moment dat hij sterft zou verliezen, hetgeen voor Duncan MacDougall in 1907 het bewijs was voor het bestaan de van de (onsterfelijke) ziel.

Ik was dus wel benieuwd naar deze film en besloot hem te gaan kijken. Daar heb ik zeker geen spijt van, hoewel de film me niet heel veel verder bracht in het denken over het hart en de ziel. Hoewel …

Wat allereerst opvalt in de film is de non-lineaire vertelstructuur. Allissa Quart gebruikte in haar recensie van de film Happy Endings (2005) de term  de term hyperlink cinema. Het is een filmische manier van vertellen waarbij het verhaal van verschillende karakters door middel van flasbacks en flashforwards wordt verteld. Het idee achter deze vertelvorm is, dat we in een postmoderne cultuur niet langer als een alwetende verteller een lineair verhaal kunnen vertellen. We worden als kijker als het ware zozeer in het verhaal getrokken dat ook wij geen overzicht meer hebben over de lijn en de richting van het verhaal. Dit betekent dus, dat er maar heel moeilijk een zinvol verband kan worden waargenomen tussen de verschillende gebeurtenissen.  Aan het einde van de film blijven ons dan ook vooral fragmenten bij, met hooguit flarden van betekenis.

Het verhaal gaat over drie hoofdpersonen, van wie de levens als gevolg van een fataal auto-ongeluk met elkaar verbonden raken. Dat ongeluk wordt veroorzaakt door Jack Jordan (Benicio del Toro), een voormalige alcoholverslaafde, die inmiddels een born-again christian is en door de kracht van het geloof zijn leven probeert op te bouwen. Op een dag rijdt hij met zijn truck de echtgenoot en de twee kinderen van Christina Peck (Naomi Watts) dood. En Paul Rivers (Sean Penn), die lijdt aan een hartkwaal, krijgt dan het hart van de overledene.

Op deze manier is het verhaal snel verteld, maar door de vertelstructuur ontstaat een subtiel spel met betekenissen en duidingen. Als kijker vraag je je voortdurend af waar je nu precies zit in het verhaal, maar dat helpt wel om je goed bewust te zijn van de gevolgen van het ongeluk in de levens van deze drie mensen. Erg hoopvol is het allemaal niet. Christina wil eerst niet veel weten van een zware straf voor de dader – ze krijgt er immers haar geliefden niet door terug. Maar in de loop van de film raakt ze verstrikt in wraakzucht, met als gevolg zware verslaving aan drugs en drank. Paul wordt verliefd op Christina – hij heeft immers het hart van haar echtgenoot in zich – maar uiteindelijk begeeft dit hart het, het wordt afgestoten. Heel symbolisch allemaal, maar verder niet uitgewerkt. Jacks geloof wordt zwaar op de proef gesteld, hij lijkt het uiteindelijk helemaal te verliezen. Of toch niet?

Geen van de drie personages is helemaal goed of slecht. Dat is ook precies de bedoeling van de regisseur, Alejando González Iñárritu. Hij zegt ergens: ‘No one is simply good or bad. We are just floating in an immense universe of circumstances. I like to show their weaknesses and their strengths without judging them, because only then can they reveal things about our human condition'.

Aan het slot van de film sterft Paul. Liggend op de intensive care horen we hem denken, over leven en dood, en over de ziel. Dit is wat hij zegt:  'How many lives do we live? How many times do we die? They say we all lose 21 grams at the exact moment of our death . . . Everyone. How much fits in 21 grams? How much is lost? When do we lose 21 grams? [image of smiling Cristina as she leaves saying goodbye to her sister, which corresponds in time to the exact moment that her family are being run over] How much goes with them? How much is gained? 21 grams - the weight of a stack of nickels, the weight of a chocolate bar, the weight of a hummingbird. How much do 21 grams weigh?'

Als ik het goed begrijp is de boodschap, dat de ziel als het ware overgaat van de doden naar de levenden. Wat dat precies weegt en wat de ander daarmee wint laat hij in het midden. Een commentator omschrijft het zo: 21 Grams suggests that the differential is not necessarily lost in the soul of the one who dies, but is carried by those who survive and have to continue life with loss. Each character is living with death or dying in some way. Cinematographer Rodrigo Prieto says that, 'It's death that pushes things forward in their lives. Through death, they discover life.

Een hemelse bestemming voor de ziel kent deze film dus niet. Onze enige hoop is, dat het leven doorgaat, hetgeen wordt gesymboliseerd in het beeld van de zwanger Christina in de kamer van haar overleden kind. En van Jack, die toch weer naar huis gaat, om zijn leven met zijn gezin op te pakken. Een mooi gegeven, maar vanuit christelijk perspectief aan de magere kant.

Francis of Assisi - Michael Curtiz (1961)

Ik had de dvd al een tijdje zien staan bij Fame (de winkel waar je voor je er binnen gaat eigenlijk moet bidden 'Leidt ons niet in verzoeking'; misschien -in het licht van deze film-  maar beter dat hij sluit), maar echt zin had ik er niet niet. Uiteindelijk heb ik hem meegenomen en vandaag, op de dag dat 11 vastgoedfraudeurs zware straffen tegen zich hoorden eisen heb ik hem gekeken. Het kostte even om er in te komen, want de film is vrij traag en de Technicolor kleuren geven de film een op het eerste gezicht een hoog 'Robin Hood met Errol Flynn'- gehalte. Regisseur Michael Curtiz (hij maakte ook het veel bekroonde Casablanca) maakte ook van deze film echter een overtuigend verhaal.
Het is het verhaal van een jonge zoon van een Italiaanse stoffenhandelaar in de 13e eeuw, die zou uitgroeien tot een van meest geliefde heiligen van de wereldgeschiedenis. Tijdens een veldtocht hoort hij een stem uit de hemel die hem roept tot een leven in gehoorzaamheid aan God. Franciscus moet wachten op God, tot deze zal zeggen wat hij doen moet. Al gaande de weg wordt zijn roeping duidelijk: hij moet Jezus volgen, samen met anderen, in een leven van nederigheid en armoede. De nieuwe orde die hij sticht krijgt een uiterst eenvoudige regel, bestaande uit drie woorden van Jezus waarin hij roept tot navolging en het verkopen van alle bezittingen om het te geven aan de armen. In eenvoudige gehoorzaamheid maakt Franciscus deze woorden tot leidraad van zijn leven.
Het valt niet mee om de kerkelijke autoriteiten te overtuigen van deze nieuwe regel (de paus is bang voor extremisme) en als de orde eenmaal gesticht is valt het niet mee de broeders bij het oorspronkelijke ideaal te houden (bij zijn afwezigheid geven ze het armoede-ideaal op en herschrijven ze de regel). Franciscus sterft te midden van een kleine groep getrouwen, nadat hij eerst de stigmata (de wonden van Christus) heeft ontvangen aan zijn handen en voeten.
Ik laat nu maar even in het midden of de film recht doet aan de historische feiten (ik denk in hoofdlijn wel), maar beperk me tot de vraag wat het verhaal van Franciscus voor vandaag betekent. Zoals ik al zei zag ik deze film op de dag dat een groep vastgoedfraudeurs veroordeeld werd tot flinke gevangenisstraffen. Een eerder had de rechter ongemeen hard en scherp geoordeeld over hun graaizucht en gewetenloze handelen, waarin ze een heel slecht voorbeeld hebben gegeven.
Tegen die achtergrond is het leven van Franciscus een indrukwekkend tegenbeeld: nederigheid en armoede als hoogste deugden. En ik realiseerde me eens te meer: de wereld heeft het voorbeeld van Franciscus hard nodig, vandaag. Hoe moeilijk het ook is dezelfde radicaliteit als Franciscus op te brengen  (er staan allerlei wetten in de weg en praktische bezwaren), zijn levenskeuze is een doorn in het vlees van de westerse beschaving die meer en meer op hebzucht is gebouwd en daar nu een hoge prijs voor gaat betalen. Om een uitweg te zoeken uit deze crisis hebben we het voorbeeld van Franciscus hard nodig. Een voorbeeld dat niet minder dan een venster is op Jezus, door wie hij zich geroepen wist. Deze film uit 1961 is een weliswaar enigszins verouderde maar nog steeds sprekende verbeelding van dit inspirerende levensverhaal. Toch blij dat ik hem gekocht heb.

Waltz with Bashir - Ari Folman

Hoe verwerkt een jongen van 19, die deelneemt aan de invasie in Zuid-Libanon, in 1982, de verschrikkingen waar hij getuige van is geweest? Ari Folman - hij was die jongen- komt er jaren later achter dat hij zich er niets meer van herinnert. Hij heeft simpelweg alles verdrongen. Maar een gesprek met een vriend, met wie hij toen in Libanon was, roept de eerste herinneringen bij hem wakker. Vanaf dat moment begint een zoektocht naar wat hij gezien moet hebben maar zich niet meer voor de geest kan halen. Stukje voor stukje, via het geheugen van de anderen, komen de beelden weer terug. En hij ontdekt dat hij er bij was, daar, op die vreselijke plek waar zoveel mannen, vrouwen en kinderen werden vermoord: Sabra en Sjatila. Het Israelische leger gaf rugdekking aan de christenen (falangisten genaamd) die wraak namen op de Palestijnen voor de moord op hun leider en idool, Bashir Gamayel. Deze militair zou president van Libanon worden, maar werd nog voor hij werd beedigd, vermoord vanwege zijn sympathieen voor Israel.
Maar hoe maak je een film van wat te gruwelijk was om te kunnen onthouden? Folman koos ervoor een animatiefilm te maken, waarbij hij beelden liet maken bij de geluidsopnames van de gesprekken met de getuigen die hij sprak. Het resultaat is overweldigend, hartverscheurend. Als kijker is het onmogelijk ooit nog te vergeten wat de de jonge Ari jarenlang moest verdringen. Het gebeuren Sabra en Sjatila was een vreselijke oorlogsmisdaad, gepleegd door christenen en toegestaan door de Israeli's, Ariel Sharon voorop. Wat daar gebeurde mag eenvoudig niet vergeten worden. Mede door deze onvergetelijke film zal dat niet zomaar gebeuren.